Работна верзија: податоците се собрани на 12 ноември 2026 година и сѐ уште се проверуваат извор по извор. Не ги цитирајте бројките пред конечната објава.
Кога се зборува за медиумската писменост кај нас, расправата обично почнува и завршува со една бројка, односно со претпоследното место на Македонија на европскиот Индекс на медиумска писменост, од што лесно се извлекува заклучокот дека училиштата не ги учат децата ни за медиумите ни за тоа како работат платформите. ТАГ ги прочита наставните програми на Бирото за развој на образованието (БРО) и ги спореди со европските прегледи, а документите покажуваат нешто друго: на хартија земјава не заостанува, но никој не знае колку од напишаното стигнува до училницата.
Споредбата во текстов се однесува на она што го пишуваат програмите и прописите, а не на она што се случува на час, и тоа важи за сите земји, вклучително и за нашата.
Што прават европските системи
Најширокиот споредлив извор е извештајот „Дигиталното образование во училиштата во Европа 2026“ на мрежата „Еуридика“ (Eurydice), објавен на 22 септември 2026 година, кој опфаќа 38 образовни системи и се однесува на учебната 2024/2025 година. Според него, компетенции поврзани со вештачката интелигенција во програмите за пониското средно образование навеле 12 од 38 системи. Во Австрија, на пример, учениците во седмо одделение во предметот за дигитална писменост треба да објаснат како вештачката интелигенција управува со различни софтверски и физички системи.
Притоа „Еуридика“ мери „дигитална компетенција“, а не медиумска писменост, а за тоа каде е сместена самата медиумска писменост имаме посигурни податоци само за неколку земји. Во Финска таа нема свој предмет, а медиумското образование, како што наведува финската Национална агенција за образование, е составен дел од наставата по сите предмети. Ни во Франција нема посебен предмет, туку „образование за медиуми и информации“ што се протега низ целата задолжителна програма. Во Хрватска медиумските содржини се подрачје во рамките на хрватскиот јазик („Култура и медиуми“), додека во Естонија медиумската писменост е задолжителен модул од 35 часа во единаесетто одделение, иако изворите не се согласуваат од која година.
Проверката на наученото е уште поретка. Според „Еуридика“, само Франција, Унгарија и Малта ја тестираат дигиталната компетенција на сите ученици во пониското средно образование преку национални тестови, а Чешка на дел од нив, додека извор што опишува национален тест токму по медиумска писменост не пронајдовме.
Она што го пишува програмата и она што учениците велат дека го научиле се две различни работи. Во Меѓународната студија за компјутерска и информациска писменост (ICILS) од 2023 година учениците од осмо одделение биле прашани во колкава мера на училиште научиле да ја проценуваат веродостојноста на информациите од интернет, а „Еуридика“ ги објави одговорите по земји во статистичкиот анекс на извештајот.
Чекор 1 · Нордиските земји се на врвот
Во Норвешка 86,3%, а во Данска 83,7% од учениците рекле дека на училиште во голема или во умерена мера научиле да ја проценуваат веродостојноста на информациите од интернет.
Чекор 2 · Местото во програмата не го предвидува резултатот
Хрватска, каде што медиумските содржини се дел од еден предмет, со 71,8% е на исто рамниште со Финска (72,1%). Франција, каде што образованието за медиуми се протега низ целата програма, има 43,9%, најмалку меѓу прикажаните земји.
Чекор 3 · Регионот има бројка, ние немаме
Србија (54,9%), Словенија (47,7%) и Босна и Херцеговина (47,5%) знаат што велат нивните ученици. Македонија не учествувала во ICILS 2023, па нејзиниот ред е празен.
Ученици што на училиште научиле да ја проценуваат веродостојноста на информациите од интернет
% од учениците во осмо одделение, одговори „во голема мера“ и „во умерена мера“ заедно · ICILS 2023
Прикажи табела
| Земја | % од учениците |
|---|---|
| Норвешка | 86,3 |
| Данска | 83,7 |
| Финска | 72,1 |
| Хрватска | 71,8 |
| Романија | 61,3 |
| Грција | 58,2 |
| Србија | 54,9 |
| Холандија* | 48,0 |
| Словенија | 47,7 |
| Босна и Херцеговина | 47,5 |
| Франција | 43,9 |
| Македонија | нема податок (не учествувала) |
Извор: „Еуридика“ 2026, статистички анекс, табела 4.1, според ICILS 2023 · збирот на двете категории одговори е пресметка на ТАГ · одговори на ученици во прашалник, а не тест на знаење · * Холандија не ги исполнила насоките за учество во примерокот
Станува збор за споредба меѓу единаесет земји, а не за тест на кој било модел, но таа покажува дека местото на медиумската писменост во програмата не кажува колку од неа останува кај учениците.
Што пишува во македонските програми
Основата е „Рамката за медиумска писменост во основното образование“ од 2023 година, подготвена од работна група со претставници од БРО, ИРЕКС и Македонскиот институт за медиуми (МИМ) во рамките на проектот на USAID „Младите размислуваат“ (YouThink). Во неа се наведува дека медиумската писменост влегува во наставата на четири начини, од кои првиот е „воведување посебна тема посветена на медиумската писменост во предметите: Македонски јазик, Албански јазик, Турски јазик, Српски јазик и Босански јазик, од прво до деветто одделение“. ТАГ учествуваше во програмата YouThink како подгрантист, со проект за кампања за медиумска писменост што заврши предвреме во 2025 година, кога беше прекинато финансирањето од USAID.
Програмите по македонски јазик тоа го потврдуваат со часови. Предметот е задолжителен и има 144 часа годишно, а подрачјето „Медиумска писменост“ добива 15 часа во VII одделение и по 10 часа во VIII и во IX одделение. Во седмо одделение ученикот треба „да идентификува и да објаснува дезинформации и манипулации во медиумскиот простор“ и „да ги согледува последиците од влијанието на социјалните мрежи врз формирање слика за телото“, а меѓу опасностите на социјалните мрежи се наведени „заштита на лични податоци, скриено рекламирање, лажен профил, бот“.
Програмата за IX одделение, со датум од 2026 година, оди чекор понатаму и бара ученикот „да објасни како функционираат алгоритмите на социјалните мрежи“. Во примерот за активност учениците објаснуваат како податоците собрани за корисниците им овозможуваат на „разни компании, политички партии и други форми на здруженија полесно да ги насочат своите информации и реклами кон целните групи“.
„Објаснува како алгоритмите ги следат навиките и преференциите на корисниците и им нудат приспособени содржини, информации и услуги.“стандард за оценување во Наставната програма по македонски јазик за IX одделение, БРО, 2026
Вештачката интелигенција е сместена во задолжителниот предмет Техничко образование и информатика. Програмата за VII одделение од 2023 година има тема „Информатика, компјутери и вештачка интелигенција“ со шест часа, во програмата за VIII одделение стои „Ја објаснува разликата меѓу општа и генеративна вештачка интелигенција“, а во IX одделение темата „Користење вештачка интелигенција“ повторно има шест часа. Во програмите по граѓанско образование за VIII и за IX одделение, пак, не се споменуваат ни алгоритми ни вештачка интелигенција.
Во гимназиското образование промената е сосем нова: Концепцијата донесена на 11 март 2026 година ја воведува медиумската писменост како подрачје на предметот по јазик и литература, кое во прва година има 14 часа. Најмногу за платформите пишува во слободниот изборен предмет „Медиумска писменост“ од 36 часа, што почнува да се применува во учебната 2026/2027 година и во кој ученикот „објаснува како алгоритмите, персонализацијата и претходното однесување влијаат врз содржините што ги гледаат корисниците“.
Чекор 1 · Основно образование
Од 144 часа годишно по македонски јазик, подрачјето „Медиумска писменост“ има 15 часа во VII одделение и по 10 часа во VIII и во IX одделение. Часовите за одделенијата од I до VI не ги извадивме од програмите.
Чекор 2 · Гимназија
Во прва година гимназија подрачјето има 14 часа во предметот Македонски јазик и литература. Изборниот предмет „Медиумска писменост“ со 36 часа не е прикажан, зашто го слушаат само учениците што ќе го изберат.
Часови за подрачјето „Медиумска писменост“ во предметот по македонски јазик
часови годишно според наставните програми на БРО
Прикажи табела
| Одделение | Програма од | Часови |
|---|---|---|
| I–VI одделение | не се извадени | |
| VII одделение | 2023 | 15 |
| VIII одделение | 2024 | 10 |
| IX одделение | 2026 | 10 |
| I година гимназија | 2025 | 14 |
Извор: наставни програми на БРО по Македонски јазик за VII (2023), VIII (2024) и IX одделение (2026) и по Македонски јазик и литература за I година гимназиско образование (2025) · должината на столбовите е сразмерна на бројот на часови
| Содржина | Каде е запишана | Статус |
|---|---|---|
| Дезинформации, манипулации, проверка на текст и слика | Македонски јазик, VII, VIII и IX одделение | задолжително |
| Ризици на социјалните мрежи, слика за телото, скриено рекламирање, лажен профил, бот | Македонски јазик, VII одделение | задолжително |
| Алгоритми на социјалните мрежи | Македонски јазик, IX одделение (2026) | задолжително |
| Вештачка интелигенција | Техничко образование и информатика, VII, VIII и IX одделение | задолжително |
| Онлајн безбедност и дигитално насилство | Техничко образование и информатика, V и VIII одделение | задолжително |
| Персонализација и „економија на внимание“ | слободен изборен предмет „Медиумска писменост“, гимназија (2026) | изборно |
| Дизајн што го задржува вниманието (бескрајно скролање, известувања) | не е пронајден во ниту една задолжителна програма | нема |
Меѓународните записи за земјава, сепак, изгледаат поинаку. Во табелата 4.3 од податоците на „Еуридика“ Македонија е заведена како систем во кој компетенциите поврзани со вештачката интелигенција не се вклучени во програмата за учебната 2024/2025 година, иако програмата за VII одделение со таква тема носи датум од 2023 година. Европскиот преглед на младинските политики Youth Wiki, последен пат ажуриран на 11 ноември 2025 година, наведува дека медиумската писменост кај нас е главно во граѓанското образование и дека нема задолжителна национална програма ниту загарантирани часови, што е спротивно на програмите што ги прочитавме. Тој преглед го видовме само преку автоматско резиме и треба да се прочита во целост пред да се каже дека греши, а за „Еуридика“ останува отворено дали е применета построга дефиниција или записот е застарен.
Што не се знае и не се мери
Првата празнина е мерењето. Според податоците на „Еуридика“, дигиталната компетенција кај нас не е опфатена ни со прописите за оценување ни со национални тестови, а програмите предвидуваат само стандарди за оценување на час. Земјава ја нема на списокот на учеснички во работната верзија на меѓународниот извештај за ICILS 2023, па го нема ниту показателот прикажан погоре, ниту податокот колку наставници поминале обука на оваа тема. Објавени податоци за тоа дали часовите по медиумска писменост се одржуваат и што учениците научиле од нив не пронајдовме, а не пронајдовме ниту евалуација на обуките за наставниците.
од средношколците во прва и втора година се согласиле дека на училиште добиваат доволно информации за користењето на медиумите и за значењето на медиумските содржини; тие учеле по старите програми
Извор: АВМУ и агенцијата „Рејтинг“, јуни 2024, 884 ученици на возраст од 14 до 17 години
Единственото истражување на примерок што авторите го опишуваат како репрезентативен е она на Агенцијата за аудио и аудиовизуелни медиумски услуги (АВМУ) од јуни 2024 година, спроведено од агенцијата „Рејтинг“ меѓу 884 ученици од прва и втора година во 40 средни училишта, во кое 81,6 отсто од нив ги навеле родителите како главен извор на информации за безбедноста на интернет. Тие ученици, сепак, учеле по старите програми, па истражувањето ја покажува почетната состојба, а не успехот на реформата.
Втората празнина се наставниците, за кои „Еуридика“ бележи дека прописите за нивното иницијално образование кај нас не опфаќаат дигитални компетенции, наведени само во прописите за стручно усовршување, и дека не се пријавени никакви насоки за дезинформациите, за вештачката интелигенција или за проблемите што произлегуваат од дигиталната комуникација. Рамката од 2023 година препорачува „сите наставници“ да поминат обука за медиумска писменост, но пропис што тоа го прави обврска или го финансира не пронајдовме. Обуките ги носел проектот YouThink, за кој бројките се разидуваат: МИМ во февруари 2023 година наведува 100 обучени наставници-обучувачи и обука на 3.000 наставници од второ и пето одделение, додека податокот на ИРЕКС, чија страница не можевме да ја отвориме, е 105 обучувачи и 2.785 наставници.
Анализата на Македонскиот центар за меѓународна соработка (МЦМС) од мај 2025 година го вбројува YouThink, со околу два милиони долари, меѓу петте најпогодени активности од прекинот на финансирањето од USAID, а што точно запрело и дали некој ја презел обуката на наставниците од VI до IX одделение не успеавме да утврдиме. Програмата за гимназискиот изборен предмет, пак, од наставникот што ќе го предава не бара никаква квалификација или обука по медиумска писменост.
Третата празнина е во содржината, зашто алгоритмите и персонализацијата се именувани, но дизајнот направен да го задржува вниманието, како што се бескрајното скролање и известувањата, не го пронајдовме во ниту една задолжителна програма, а поимот „економија на внимание“ се јавува само во гимназискиот изборен предмет.
Што покажува Индексот на медиумска писменост
Индексот на медиумска писменост за 2026 година на Институтот „Отворено општество“ од Софија ја става Македонија на 40. место од 41 земја, со 19 поени од можни 100. Индексот, сепак, како што пишува во самиот извештај, не ја мери медиумската писменост туку нејзините предиктори: 40 отсто од оценката носи слободата на медиумите, 45 отсто образованието, во што само резултатот по читање на тестирањето PISA носи 30 отсто од вкупната оценка, 10 отсто довербата, а 5 отсто електронското учество.
Чекор 1 · Врвот
Данска и Финска имаат по 71 поен, колку што имаат и Ирска и Холандија, а Естонија 69. Финска нема посебен предмет, додека Естонија има задолжителен курс, па индексот не кажува кој модел е подобар.
Чекор 2 · Дното
Македонија и Албанија имаат по 19 поени, а зад нив е само Косово со 16. Во 2018 година земјава имала 10 поени, во 2021 година 15, а за 2023 година извештајот од 2026 наведува 22 поени и 39. место, при што други извори за таа година даваат и поинакви бројки.
Индекс на медиумска писменост 2026, избрани земји
поени од 0 до 100 · составен индекс од предиктори, не мерење на знаење
Прикажи табела
| Земја | Поени | Место (од 41) |
|---|---|---|
| Данска | 71 | 1 |
| Финска | 71 | 2 |
| Естонија | 69 | 6 |
| Франција | 55 | 19 |
| Словенија | 54 | 21 |
| Хрватска | 47 | 24 |
| Црна Гора | 44 | 26 |
| Србија | 35 | 32 |
| Бугарија | 32 | 34 |
| Босна и Херцеговина | 24 | 37 |
| Албанија | 19 | 39 |
| Македонија | 19 | 40 |
| Косово | 16 | 41 |
Извор: Институт „Отворено општество“ – Софија, Индекс на медиумска писменост 2026 (јануари 2026) · моделиран составен индекс: слобода на медиумите 40%, образование 45%, доверба 10%, електронско учество 5%
Оттука, оценката на една земја се поместува само кога ќе се поместат резултатите на PISA, слободата на медиумите или довербата, а не кога ќе се сменат наставните програми. Авторите и самите наведуваат дека Албанија и Македонија имаат повеќе медиумска слобода, но дека ги влечат надолу резултатите во образованието. На PISA 2022 земјава по читање имала 359 поени и била 71. од 81 учесничка, според соопштението на Министерството за образование и наука што го пренесе МИА. Наше толкување е дека ниското место го одразува токму тоа, а не отсуство на содржини во програмите.
Што велат истражувањата за она што делува
Доказите за тоа што делува се потенки отколку што би се очекувало, а дел од нив не ги прочитавме во изворен облик. Прегледот на мрежата NESET од 2018 година, објавен од Европската комисија, заклучува дека образованието за медиумска писменост може да има позитивни исходи врз знаењата, вештините и ставовите на учениците и дека делотворната практика главно се потпира на активно учење, односно на истражување, дискусија, соработка и учење преку игра. Целиот извештај не успеавме да го преземеме, па ова е според описот на страницата на Комисијата, а постојат и мета-анализи на училишни интервенции што известуваат за позитивен просечен ефект, главно врз знаењето и критичкиот однос, чии бројки не ги наведуваме зашто ниту една не ја отворивме.
Најнепосредното сведоштво за тоа дали помага посебен задолжителен курс доаѓа од Естонија, каде што, според извештајот на балтичкиот центар BECID за 2023 година, и покрај задолжителниот модул дел од наставниците не се сметаат за доволно компетентни, па темата се прескокнува.
Не пронајдовме ниту едно истражување што ги споредува исходите од посебен предмет, од меѓупредметен пристап и од подрачје во еден предмет, ниту евалуација на настава за алгоритми, за системи за препораки или за манипулативен дизајн. Затоа барањето медиумската писменост да стане посебен задолжителен предмет, за кое се залагаат и домашни автори, останува аргумент, а не наод, и ова истражување не го препорачува.
Ограничувања
Ниту еден податок во текстов сѐ уште не е повторно проверен на изворната страница, што е следниот чекор пред конечната објава. Показателите на „Еуридика“ се однесуваат на дигиталната компетенција и главно на пониското средно образование, а за програмите по медиумска писменост во Данска, Холандија, Словенија и Србија имавме само резултати од пребарување, па за нив овде не пишуваме. За Македонија не ги прочитавме програмите на албански, турски, српски и босански јазик, за кои Рамката наведува дека го содржат истото подрачје, часовите за подрачјето од I до VI одделение, програмите за средното стручно образование и решението за измена на гимназиската концепција објавено на 8 октомври 2026 година, а во програмата за IX одделение не е наведено од која учебна година се применува. Каде што пишува дека нешто „не пронајдовме“, пребарувањето било нецелосно, што не значи дека такво нешто не постои.
Препораки
Министерството за образование и наука (МОН) треба да ја вклучи земјава во следниот циклус на ICILS, зашто без тоа нема ниту една меѓународно споредлива мерка за она што учениците го научиле на училиште, и да обезбеди обуката на наставниците по медиумска писменост да има постојано финансирање, бидејќи досега зависела од проект што згасна. На МОН му останува и да ги усогласи меѓународните записи со програмите.
Бирото за развој на образованието треба да објавува податоци за спроведувањето на подрачјето „Медиумска писменост“, вклучително и од која учебна година се применува програмата за IX одделение, и да изработи насоки за наставниците за дезинформациите и за вештачката интелигенција, какви што земјава според „Еуридика“ нема. Став на ТАГ е дека при следната измена на програмите во задолжителното подрачје треба да влезе и манипулативниот дизајн, иако за тоа како таква настава делува врз учениците засега не пронајдовме докази.
Државниот испитен центар (ДИЦ) е институцијата што може да го затвори најголемиот јаз, со тоа што ќе развие мерење на постигањата во ова подрачје на примерок од ученици на крајот од основното образование. Ова е предлог на ТАГ што произлегува од наодот дека подрачјето не е опфатено со ниту едно надворешно оценување.
Факултетите што образуваат наставници треба медиумската писменост да ја вградат во иницијалното образование на одделенските наставници и на наставниците по јазик, кои го носат подрачјето, и јавно да кажат дали сѐ уште се изведуваат програмите за кои, според МИА, четири високообразовни установи добиле грантови во 2022 година, што ние не го проверивме.
АВМУ, која ја води Мрежата за медиумска писменост, треба да го повтори истражувањето од 2024 година со исти прашања кога во средните училишта ќе стигнат генерациите што учеле по новите програми, зашто тоа е единствената постојна почетна состојба, и да истрае на сопствената прва препорака, да се изработи рамка за медиумска писменост за средното образование, каква што постои за основното.
Заклучокот засега е потесен од насловите за претпоследното место, но не е поутешен. Програмите се напишани и во некои точки се поконкретни отколку што бележат европските прегледи, а ние не пронајдовме ниту еден објавен податок за тоа дали учениците од тие десет часа годишно излегуваат со повеќе знаење за платформите што ги користат. Додека тоа не се измери, реформата постои само како документ.
Методологија на истражувањето
Канцелариско истражување со состојба на 12 ноември 2026 година. Споредуваме документи, односно наставни програми, прописи и меѓународни прегледи, а не настава во училници. Опфатени се 27-те членки на ЕУ (Белгија како три заедници), Норвешка, Англија и шест системи од Западен Балкан, со подетално читање за Финска, Естонија, Данска, Холандија, Франција, Ирска, Словенија, Хрватска и Србија.
Преземени и прочитани се извештајот на „Еуридика“ за 2026 година со отворените податоци и статистичкиот анекс, 18 документи на БРО, истражувањето на АВМУ од 2024 година, извештаите за Индексот на медиумска писменост и работната верзија на меѓународниот извештај на ICILS 2023. Направени се 33 пребарувања на македонски, албански, српски и англиски јазик. Во текстот се користени податоци што се прочитани во самиот документ или во сигурен секундарен извор, а за секој податок од послаб извор тоа е кажано на местото каде што се јавува.
Не можевме да ги отвориме страниците на ОЕЦД за PISA, страниците на ИРЕКС за проектот YouThink, профилите на земјите на EDMO, два од трите извештаи на TeaMLit, целиот извештај на NESET и извештаите за Индексот за 2019, 2022 и 2023 година. Прегледот Youth Wiki го видовме само преку автоматско резиме. Ниту една мета-анализа за делотворноста на наставата не е прочитана во изворен облик.
Податоците сѐ уште не се повторно проверени на изворните страници. Табелите со податоци и списокот на извори ќе бидат објавени со конечната верзија. ТАГ учествуваше во програмата YouThink на USAID како подгрантист.
Цитирање и преземање
ТАГ, Технолошка свесност за добро (2026). Медиумска писменост во училиштата: запишана во програмите, неизмерена во училниците. Работна верзија, 12 ноември 2026. Скопје.
Извори: Eurydice, Digital education at school in Europe 2026 · Eurydice 2026, статистички анекс (ICILS 2023) · БРО, наставни програми · Рамка за медиумска писменост во основното образование (2023) · АВМУ, Истражување на медиумската писменост кај средношколците (2024) · Media Literacy Index 2026, OSIS · МЦМС (2025) · МИМ/ИРЕКС, презентација за YouThink (2023) · BECID (2023) · NESET (2018)