Кога Европската комисија летово соопшти дека прелиминарно утврдила прекршок кај компанијата Meta, веднаш по сличниот наод против TikTok од февруари, веста кај нас беше примена на вообичаениот начин, како „важна, но туѓа“. Тоа е грешка, зашто Законот за дигитални услуги (Digital Services Act, DSA) не е само европски пропис за европските тинејџери. Станува збор за првиот обид самиот дизајн на платформите, а не содржината, да се третира како причина за штетата врз децата, и тоа од некој што има вистинска моќ да казнува. Затоа вреди да се разбере во детали, дури и во земја што формално е надвор од неговиот опфат.
Што бара DSA
Законот за дигитални услуги им наметнува посебни и потешки обврски на најголемите платформи, односно на оние што имаат над 45 милиони корисници во ЕУ. Тие мора секоја година да ги проценуваат „системските ризици“, меѓу кои и ризиците за менталното здравје на малолетните корисници, не смеат да прикажуваат таргетирани реклами врз основа на профилирање деца, а во системите за препораки мора да понудат достапна опција без персонализација.
Прелиминарните наоди од годинава покажуваат како тоа изгледа во практиката. За TikTok Комисијата оценила дека платформата ги занемарила показателите за компулсивна употреба, меѓу кои и податокот колку време малолетниците ја користат апликацијата ноќе, додека алатките за родителска контрола биле „лесни за отфрлање“. Наодот за Meta е сличен, односно компанијата не проценила соодветно на кој начин автоматското пуштање, бескрајното скролање и персонализираните препораки влијаат врз физичката и менталната добросостојба на корисниците.
од глобалниот годишен промет на компанијата е највисоката казна за потврден прекршок на DSA
Извор: Европска комисија, постапки според DSA, 2026
Каде е Македонија
Тука почнува непријатниот дел. Сите наведени обврски важат за корисниците чија сметка е регистрирана во ЕУ, а платформите тоа го утврдуваат според локацијата. Така, тинејџер од Скопје, со иста апликација и со исто однесување на неа, останува без заштитата што ја има неговиот врсник во Софија или во Атина.
Иста апликација и ист алгоритам, но различни права, зависно од тоа каде е регистриран корисникот.
Портпаролот на TikTok, реагирајќи на наодите на Комисијата, ги нарече заклучоците „категорично лажен и целосно неоснован приказ на платформата“. Острината на одговорот покажува колку сериозно компаниите ги сфаќаат овие постапки, дури и кога тие важат само за дел од нивните корисници.
Што може да се направи пред членството
Добрата вест е дека усогласувањето веќе почна, иако не со закон, туку преку соработка. Повеќе од 280 претставници од земјите кандидати за членство во ЕУ, меѓу кои и од Македонија, учествуваа на работилници на TAIEX посветени токму на спроведувањето на DSA. Целосното усогласување со дигиталното законодавство на ЕУ (т.н. дигитален acquis), во кое спаѓаат DSA, DMA, GDPR и NIS2, е формален услов за пристапување.
Оттука произлегува прашање на кое не мора да се чека одговор до полноправното членство: дали регулаторот кај нас може веднаш да ги побара од платформите истите стандарди за транспарентност што тие веќе ги должат во ЕУ, наместо да чека формално преземање на прописите, кое реално трае со години. За притисок не е потребен закон, а јавно искажаниот став дека очекуваме исти стандарди е првиот чекор, кој не чини ништо.
Извори: Business & Human Rights Resource Centre · Европска комисија, Digital Strategy · European Western Balkans


