Што навистина продава Закерберг со манифестот „Иднината е за сите“

Марк Закерберг напиша 6.500 зборови филозофија за суперинтелигенцијата. Кога текстот ќе се прочита заедно со кварталниот извештај, лобистичките барања и судските пресуди, се гледа дека е и план за производ и список барања до државата.

На 10 август Марк Закерберг објави текст од околу 6.500 зборови со наслов „Иднината е за сите: патот кон позитивна иднина со вештачката интелигенција“. Текстот е напишан како филозофија и зборува за слободата, за рамнотежата на моќта и за тоа зошто не постои добронамерна семоќна машина. Филозофијата во него не е слаба, но истиот текст, збор по збор, може да се чита и како план за производ, и како список барања до државата, и како потег во конкурентска борба во која Meta засега не води. Манифест потпишан од извршен директор, впрочем, повеќе личи на проспект отколку на есеј и така треба да се чита.

Манифест што доаѓа со производ

Закерберг има обичај вакви текстови да пишува пред стратешките пресврти на компанијата, а не по нив. „Изградба на глобална заедница“ од 2017 година се појави кога Facebook беше под притисок поради дезинформациите, а „Визија за приватност“ од 2019 година дојде по случајот Cambridge Analytica. Со текстот „Отворениот код е патот напред“ од 2024 година беше оправдано објавувањето на моделот Llama, додека „Лична суперинтелигенција“ од јули 2025 година ја најави новата лабораторија. Секој од овие текстови го опишуваше светот, но и она што компанијата планираше да го направи потоа.

Ни овој текст не е исклучок, а тоа никој и не го крие. Истиот ден Meta го објави Muse Glimmer, модел од 30 милијарди параметри со отворени тежини (open weights) под лиценцата Apache 2.0, доволно мал за да работи на обичен лаптоп, и ги отвори тежините на посилниот Muse Spark 1.2. Филозофски есеј што се објавува заедно со нов производ е, меѓу другото, и текст што го придружува лансирањето.

Тоа не е причина текстот да се отфрли, туку причина да се чита онака како што е напишан, односно во прво лице множина на една компанија, со сите интереси што таа множина ги носи со себе.

Отвореноста како стратегија

Најцитираната реченица од манифестот е ветувањето дека Meta „наскоро повторно ќе почне да објавува модели со отворен код“. Колку тежи тоа ветување може да се процени само ако се знае што му претходело. Во јули 2025 година Закерберг напиша дека Meta ќе биде „внимателна во тоа што избира да отвори“, а индустријата таа формулација ја прочита како тивко напуштање на отворениот код. Llama 4 помина слабо, најголемиот модел Behemoth никогаш не излезе, а, како што се известуваше, раководството на новата лабораторија Meta Superintelligence Labs разговарало за преминување кон затворен модел. Враќањето кон отвореноста, значи, не е продолжување на стариот пат, туку втор избор, направен по еден неуспех.

Отвореноста ѝ се исплатува токму на Meta затоа што компанијата не продава модели. Во вториот квартал од 2026 година таа пријави приход од 60,8 милијарди долари, од кои 59,4 милијарди, односно околу 97 отсто, се од реклами. За OpenAI и Anthropic пристапот до моделот е производот, па секој добар бесплатен модел им ја намалува цената на она од што живеат. За Meta, пак, моделот е трошок што овозможува подобри реклами. Кога една компанија бесплатно го дели она што конкурентот го продава, а го наплаќа она што тој го нема, во случајов три милијарди корисници и рекламен пазар, станува збор за позната деловна стратегија, а не за дарежливост: туѓиот производ се претвора во обична стока, односно се комодификува.

97%

од приходот на Meta во вториот квартал од 2026 година доаѓа од реклами (59,4 од вкупно 60,8 милијарди долари)

Извор: квартален извештај на Meta Platforms, Q2 2026

Работите треба да се кажат и од другата страна, зашто и таа е точна. Apache 2.0 навистина е поотворена лиценца од сите досегашни лиценци на Llama, поради кои Иницијативата за отворен код (Open Source Initiative) јавно ѝ префрлаше на Meta за „перење на отвореноста“, зашто тие содржеа ограничувања за корисниците и за областите на примена. Отворените тежини се вистинска придобивка, бидејќи овозможуваат независна проверка, локална употреба без податоците да се праќаат на туѓ сервер, работа на мали јазици и истражување во држави што не можат да платат врвен модел. Сепак, „отворен код“ овде и натаму значи само тежини. Податоците за обука и кодот не се отворени, а модел чии податоци не можат да се видат не може да се ревидира онака како што се ревидира софтвер.

Ветувањето е вистинско и корисно, но не е филозофски чин. Тоа е најсилната позиција што ѝ останува на лабораторија која не е прва во трката.

Кој ја плаќа „личната суперинтелигенција“

Најконкретното ветување во текстот е агентот, односно систем што го познава корисникот, работи за него 24 часа, му ги планира оброците, му го следи спиењето и го подучува. Кон тоа оди и ветувањето за „целосно приватен режим“, во кој „ни Meta не може да ги види вашите информации“.

Овде се неопходни бројките. Асистентот Meta AI има над 700 милиони корисници месечно, а засега не носи никаков директен приход. Од 16 декември 2025 година Meta ги користи разговорите со својот четбот за насочено рекламирање, без можност тоа целосно да се исклучи, и тоа во сите региони освен во ЕУ, Обединетото Кралство и Јужна Кореја, каде што тоа го спречуваат прописите. Од јуни 2026 година компанијата почна и да наплаќа за деловен агент наменет за фирми. Со други зборови, „личната суперинтелигенција“ веќе има бизнис-модел, и тоа истиот од претходните дваесет години.

Затоа ветувањето за приватен режим е ветување за режим, односно за една опција во менито, додека стандардната поставка останува бизнис-моделот. Токму тука дефиницијата за усогласеност (alignment) што ја нуди манифестот доаѓа во судир сама со себе.

„Ние на усогласеноста гледаме како на тоа агентите да ги делат целите и вредностите на човекот, а не на нашата компанија.“Марк Закерберг, „Иднината е за сите“

Рекламата по дефиниција значи усогласување со целите на трето лице, кое плаќа за да го промени однесувањето на корисникот. Агент што се финансира од рекламниот пазар не може истовремено да биде усогласен само со целите на оној што го користи, и тоа не затоа што некој е злонамерен, туку затоа што така се распоредени парите. Станува збор за истата равенка што ја опишавме во текстот за тоа кој профитира од вниманието, само што сега е пренесена од фидот во разговорот.

Притоа, во 6.500 зборови за иднината на компанија која 97 проценти од парите ги заработува од реклами, зборот „реклама“ не се појавува ниту еднаш, и тоа е најречитиот детаљ во целиот текст.

Список барања до Вашингтон

Ако од манифестот се издвојат само речениците упатени до државата, се добива уреден лобистички документ:

  • да се задржат извозните контроли што ги забавуваат странските лаборатории („тоа е вистинскиот стратешки потег“);
  • да нема американски мерки што би го забавиле објавувањето модели, „дури и за еден месец“;
  • наместо фиксен рок за државна ревизија, да се воведе „проактивна соработка“, во која лабораториите ѝ ги даваат на владата меѓучекорите од обуката;
  • да се забрза одобрувањето лекови во FDA;
  • да се олабават ограничувањата за податоците за обука, зашто американските лаборатории имале построги правила од странските;
  • да се заштити дестилацијата, односно учењето на еден модел од друг, со начелниот аргумент дека „може да се учи од сѐ што може да се набљудува“.

Последните две точки не се апстрактни. Во јуни 2025 година судот пресуди во корист на Meta во случајот Kadrey v. Meta, во кој писатели ја тужеа компанијата затоа што за обука на Llama презела нивни книги од пиратски библиотеки. Судот прифати дека станува збор за дозволена употреба, но со тесно образложена одлука, која и самиот судија ја ограничи на конкретните факти од случајот. Моделот Muse Glimmer, пак, кој беше објавен заедно со манифестот, е дестилиран од поголемиот Muse Spark. Начелото „може да се учи од сѐ што може да се набљудува“ затоа не е само филозофија на знаењето, туку и опис на производната линија на компанијата и правен став во постапки што сѐ уште траат.

Притоа Meta не се потпира само на убедување. Во септември 2025 година компанијата основа сопствен т.н. супер-ПАК, American Technology Excellence Project, а годинава најави околу 65 милиони долари за поддршка на кандидати во американските сојузни држави кои се противат на построга регулатива за вештачката интелигенција. Вкупната сума во лобистичката војна околу тоа дали сојузните држави воопшто смеат да носат свои закони за вештачката интелигенција се мери во стотици милиони.

Теорија за рамнотежа на моќта чија практична програма е помалку проверки.

Асиметријата е систематска: дома важи начелото на рамнотежа на моќта, кон надвор се бараат извозни контроли за да се забават ривалите, а внатре се вложуваат пари за да се отстранат државните проверки. Тоа е легитимен политички став, но став на заинтересирана страна, а не заклучок изведен од филозофски аргумент.

Истото важи и за поглавјето за податочните центри, кое звучи како општествен договор, а всушност е барање за побрзо издавање дозволи. Meta најави инвестиции од 600 милијарди долари во инфраструктура до 2028 година и капитални трошоци од 125 до 145 милијарди долари само за 2026 година, а за да ги покрие, во мај отпушти околу 8.000 луѓе, речиси една десетина од вработените. Заедниците околу центрите, пак, добиваат фонд од една милијарда долари.

1:600

односот меѓу фондот за локалните заедници (1 милијарда) и најавените инвестиции во инфраструктура за вештачка интелигенција до 2028 година (600 милијарди долари)

Извори: Meta, „The Future Is For Everyone Fund“; изјави на Meta за инвестицискиот план до 2028 година

Примерот што го наведува Закерберг е точен: наставниците во округот Ричленд Париш во Луизијана годинава добија бонус од 50.000 долари од зголемените даночни приходи. Точно е, меѓутоа, и она што не е наведено: дека проектот порасна од 10 на над 50 милијарди долари и на пет гигавати, дека компанијата Entergy за него бара дозвола за седум нови електрани на гас, дека округот има околу 20.000 жители и е меѓу најсиромашните во сојузната држава, како и дека доселувањето на илјадници работници ги крена кириите и донесе обиди за иселување. И бонусот и електраните на гас се дел од истиот договор.

Она што недостига

Манифестот има посебен, долг дел за ризиците, во кој се набројуваат работните места, односите со локалните заедници, сајбер-безбедноста, биотероризмот, државната тиранија, американското водство и, на крајот, контролата над самата суперинтелигенција.

Зборовите „деца“, „тинејџери“ и „малолетници“ не се појавуваат ниту еднаш во целиот текст. Децата во него постојат само како илустрација за успех, преку осумгодишната ќерка која со помош на агентот програмира и пече колачи и преку учениците што ќе добијат приватен инструктор, но ниту еднаш како група изложена на ризик.

Тоа отсуство паѓа в очи особено кога ќе се погледне календарот. Четири дена пред објавувањето на манифестот суд во Њу Мексико ѝ нареди на Meta да уплати уште 567 милиони долари во фонд за санација, покрај 375-те милиони од март, што е вкупно над 940 милиони. Судот претходно утврди дека компанијата намерно користела бескрајно скролање, автоматско пуштање и известувања за да ги задржи тинејџерите што подолго, а судијата ја спореди платформата со фабрика што загадува. На Meta ѝ е наложено и да го отстрани бројот на лајкови за малолетниците во таа сојузна држава, да ги исклучува известувањата ноќе и да го ограничи користењето на 90 часа месечно.

Пред тоа, во август 2025 година, агенцијата Reuters објави внатрешен документ на Meta од над 200 страници, според кој на четботовите им било дозволено да водат „сензуални“ разговори со деца. Од компанијата одговорија дека примерите биле погрешни и дека се отстранети. Во јуни годинава, пак, Европската комисија утврди дека Meta го прекршила Актот за дигитални услуги (DSA) поради „зависнички дизајн“.

Списокот ризици во еден манифест не е неутрален попис, зашто тој покажува што авторот смета за ризик. Кога компанијата со најобемното судски документирано досие за штети врз малолетници пишува филозофија за безбедноста на вештачката интелигенција, а децата во неа се појавуваат само како корисници, тоа кажува нешто за самата филозофија.

Филозофијата, сфатена сериозно

Сето досега кажано е причина текстот да не се чита како чиста филозофија, но не и причина воопшто да не се чита како филозофија. Аргументот има делови што се посилни отколку што му признаваат критичарите.

Најсилен е оној против „едната добронамерна суперинтелигенција“. Закерберг пишува дека човештвото не е монокултура и дека не постои техничко решение што може истовремено да се усогласи со спротивставени вредности, па секое усогласување мора нечии вредности да стави над туѓите. Тоа во суштина е вредносниот плурализам на Исаија Берлин, применет врз еден инженерски проблем, и е поточен приказ на тешкотијата од голем дел од расправата за „решавање на усогласеноста“. Точна е и историската забелешка, зашто историјата не ѝ оди во прилог на надежта дека апсолутната моќ ќе биде добронамерна доколку е доволно просветлена.

Проблемот почнува со еден збор. „Луѓето и институциите со спротивставени интереси природно се проверуваат и балансираат“, пишува Закерберг, и целата градба се потпира на тој прилог. Поделбата на власта кај Медисон, меѓутоа, не е природна појава, туку конструкција која е напишана, наметната со закон и постојано поправана. Кога Медисон пишува дека „амбицијата мора да се спротивстави на амбицијата“, тој дава упатство како да се изгради системот, а не опис на природата. Ни пазарите не остануваат конкурентни сами од себе, па затоа постои антимонополско право. Најдобар противпример е самата Meta: моќната алатка што им беше дадена в раце на три милијарди луѓе не создаде рамнотежа меѓу корисниците и компанијата, туку ја создаде Meta.

Втората празнина е разликата меѓу способност и моќ. Тежините може да ги преземе секој, но пет гигавати не може. Тоа го признава и самиот манифест кога вели дека, за да се остане во трката, „Meta, другите лаборатории и облачните компании мора заеднички да изградат доволно голем пресметковен капацитет“. Гаранти на рамнотежата, значи, треба да бидат токму оние концентрации на моќ што беа проблемот.

Третата е аукцијата. За платениот пристап Закерберг предлага „динамичен аукциски механизам“ што ќе обезбеди „најниска можна цена“. Аукцијата, меѓутоа, не распределува според потребата, туку според подготвеноста да се плати. Неговиот сопствен пример, според кој правдата е искривена ако само еден човек има суперинтелигентен адвокат, а е поправедна ако го имаат сите, се побива сам себеси, зашто и денес формално сите имаат право на адвокат, а неправдата е во ресурсите. Аукцијата за интелигенција ја пресликува истата нееднаквост, само на ново ниво, и не е ништо друго освен логиката на рекламната аукција применета врз размислувањето.

Четвртата е поимот за слобода. Слободата во манифестот е исклучиво негативна, односно отсуство на ограничувања и алатка в рака. Во таа рамка нема место за колективно самоопределување, за општество кое одлучува дека нешто воопшто нема да се пушти или дека за децата важат поинакви услови. „Да им дозволиме на луѓето сами да одлучат што е важно во нивните животи“ во практика значи пазар на поединечни избори, чии услови ги поставува оној што ја направил алатката. Иван Илич ова го опишуваше како разлика меѓу алатка со која управува човекот и алатка што управува со човекот, а Ленгдон Винер потсетуваше дека артефактите имаат политика вградена во себе уште пред некој да ги „насочи“.

Петтата празнина е во тоа што она што е претставено како предвидување всушност е облог. „Пронајдок, не автоматизација“ звучи како теза за иднината, но Закерберг и сам пишува дека исходот „зависи од тоа кој ќе води“, односно дека преминот ќе биде тежок ако водат лабораториите насочени кон автоматизација на работата. Добрата иднина, значи, е условена со победа на Meta. Филозофија што се сведува на „ќе биде добро ако ние водиме“ е бизнис-план со фусноти.

Ништо од ова не значи дека спротивната страна е во право. Концентрацијата на моќ во неколку затворени лаборатории е вистински, а не реторички ризик, критиката на „едната усогласена машина“ е основана, а отворените тежини навистина овозможуваат работи што затворените модели не ги овозможуваат. Најчесно е да се заклучи дека Закерберг со дијагнозата е поблиску до вистината од своите противници, а со рецептот подалеку, зашто рецептот „случајно“ се совпаѓа со она што е добро за Meta.

Зошто ова нѐ засега и нас

Најважната поука за нас е содржана во една реченица од погоре: разговорите со Meta AI се користат за реклами насекаде освен во ЕУ, Обединетото Кралство и Јужна Кореја. Разликата не ја создаде филозофијата на компанијата, туку правило што може да се спроведе. Македонија не е во ЕУ, па затоа сме во групата за која важи стандардната поставка, а стандардната поставка е она што го добиваат нашите деца.

Второ, отворените тежини се вистинска можност, но само за оној што има капацитет да ги употреби за модели што разбираат македонски, за алатки за училиштата или за домашни истражувања без податоците да се праќаат надвор. Без таков капацитет, „иднината е за сите“ значи дека кај нас ќе стигнуваат производите, но не и способноста.

Трето, и сосема практично, агентот што „знае сѐ за вас“ ќе стигне преку телефоните, WhatsApp и очилата во домовите и во училниците пред да постои какво било домашно правило за него. Затоа прашањето што вреди да се постави не е дали суперинтелигенцијата е добра или лоша, туку која е стандардната поставка, кој плаќа и кој одговара кога агентот ќе згреши.

Затоа и на секој нареден корпоративен манифест, а такви ќе има уште, треба да му се постават истите три прашања: кој го плаќа она што се ветува, што точно се бара од државата и што недостига во списокот на ризици. Текстот на Закерберг одговара на сите три, но не во деловите што се напишани како филозофија.

Извори: Meta, „The Future is for Everyone“ (10.08.2026) · CNBC за Muse Glimmer · TechCrunch · CNBC за пресудата во Њу Мексико · NBC News за внатрешните правила на Meta AI за деца · EPIC за користењето разговори за реклами · TechCrunch за супер-ПАК-от · Fortune за Hyperion во Луизијана · Open Source Initiative за лиценците на Llama

Дигест секој петок во вашето сандаче

Најважното за технологијата, алгоритмите и општеството, одбрано и објаснето. Без алгоритам меѓу нас и вас.