Кога Европската комисија летово соопшти дека прелиминарно утврдила прекршок кај Meta — веднаш по сличниот наод против TikTok од февруари — веста кај нас помина низ вообичаениот филтер: „важно, но туѓо”. Тоа е грешка. DSA не е само европска регулатива за европски тинејџери; тоа е првиот обид некој со реална казнена моќ да го третира самиот дизајн на платформите — не содржината — како причина за штета врз децата. И токму затоа вреди детално да се разбере, дури и од земја што формално стои надвор од него.
Што бара DSA
Законот за дигитални услуги (Digital Services Act) им наметнува на најголемите платформи — оние со над 45 милиони корисници во ЕУ — посебни, потешки обврски. Меѓу нив: годишна проценка на „системски ризици”, вклучително ризици за менталното здравје на малолетните корисници; забрана за таргетирано рекламирање врз основа на профилирање деца; и обврска препорачувачките системи да имаат достапна опција без персонализација.
Прелиминарните наоди од оваа година покажуваат како тоа изгледа во пракса. Кај TikTok, Комисијата оцени дека платформата ги игнорирала показателите за компулсивна употреба — вклучително колку време малолетниците ја користат апликацијата ноќе — додека алатките за родителска контрола биле „лесни за отфрлање”. Кај Meta, наодот е сличен: компанијата не успеала соодветно да процени како автоматското пуштање, бесконечното лизгање и персонализираните препораки влијаат врз физичката и менталната благосостојба на корисниците.
максимална казна од глобалниот годишен промет на компанија за потврден прекршок на DSA
Извор: Европска комисија, постапки за DSA, 2026
Каде застанува Северна Македонија
Овде доаѓаме до нелагодниот дел. Сите обврски погоре важат за корисници чија сметка е регистрирана во ЕУ. Платформите ја определуваат таа припадност според локацијата — што значи дека тинејџер од Скопје, со идентична апликација и идентично однесување, останува надвор од заштитата што ја добива врсник во Софија или Атина.
Иста апликација, идентичен алгоритам — но различни права, во зависност од тоа каде сте регистрирани.
Портпаролот на TikTok, реагирајќи на наодите на Комисијата, ги нарече заклучоците „категорично лажен и целосно неоснован приказ на платформата” — остар одговор што покажува колку сериозно компаниите ги сфаќаат овие постапки, дури и кога важат само за дел од нивните корисници.
Патот напред
Добрата вест: усогласувањето веќе почна, само не преку закон туку преку соработка. Повеќе од 280 претставници од земјите-кандидатки за членство во ЕУ — вклучувајќи ја Северна Македонија — учествуваа во TAIEX работилници посветени токму на спроведувањето на DSA. Целосното усогласување со дигиталниот „acquis” на ЕУ — DSA, DMA, GDPR, NIS2 — е формален услов за пристапување.
Тоа отвора прашање што не мора да чека на полноправно членство: дали регулаторот кај нас може веднаш да побара од платформите истите стандарди на транспарентност што веќе ги должат на ЕУ — наместо да чека формална транспозиција што реалистично трае со години. Притисокот не мора да чека закон; јавниот став дека очекуваме исти стандарди е бесплатен прв чекор.
Извори: Business & Human Rights Resource Centre · Европска комисија — Digital Strategy · European Western Balkans