Родителите треба да ги чуваат децата од социјалните мрежи, но кој ги чува родителите?

Законите и алатките за безбедност на децата на интернет сметаат на родител кој знае, надгледува и одлучува, а истражувањата даваат малку основа за таква сигурност. Што значи за едно дете да расте со радикализиран родител, пак, досега никој не измерил.

Работна верзија на колумна: аргументот и изворите сѐ уште се проверуваат.

Во расправата за децата и социјалните мрежи улогите се одамна поделени: на едната страна се платформата и нејзиниот алгоритам, на другата е детето, а меѓу нив стои родителот, кој треба да одобри, да надгледува и да постави граници. Сметам дека токму таа трета улога е најмалку испитана, зашто родителот го земаме како позитивен чинител во процесот, а тој и самиот живее на истите мрежи и можеби воопшто не е тоа што го претпоставуваме.

Сите зборуваме како социјалните мрежи влијаат врз луѓето, но многу поретко како врз децата влијаат родителите што на тие мрежи се радикализирале или се изгубиле во дезинформации, а јас мислам дека за едно дете може да биде поопасно да живее со таков родител отколку со самите мрежи. Тоа е мое мислење, а не наод, зашто истражување што ги споредува двете работи не најдов. Она што истражувањата го покажуваат, сепак, е доволно за да се каже дека заштитата на децата на интернет ја градиме врз претпоставка што никој не ја проверил.

Правила напишани за подготвен родител

Повеќето правила тргнуваат од истото место. Општата регулатива за заштита на личните податоци на ЕУ (GDPR) во членот 8 бара согласност од носителот на родителската одговорност за секое дете под националната возраст за дигитална согласност, американскиот закон COPPA бара проверлива родителска согласност за децата под 13 години, а Европската комисија на 17 септември годинава го предложи т.н. EU KIDS Act, според кој децата на 13 и 14 години би можеле да имаат само профили под родителски надзор, со родителско одобрување на контактите. Предлогот сѐ уште не е закон, но добро покажува на кого се смета.

Истражувањата, пак, даваат малку основа да се верува дека тој родител е секогаш подготвен за улогата. Стоилова, Булџер и Ливингстон (2023, Journal of Children and Media) прегледале 40 студии за алатките за родителска контрола и нашле мешани исходи, понекогаш корисни, понекогаш штетни, а често никакви, додека Пшибилски и Неш (2017, Journal of Pediatrics) кај 1.030 британски адолесценти заклучиле дека интернет-филтрите не биле делотворни во заштитата од непријатни искуства на интернет. Ливингстон и соработниците (2017, Journal of Communication) на 6.400 родители од осум европски земји покажале дека родителите со послаби дигитални вештини почесто посегнуваат по забрани, што ги намалува и ризиците и можностите за детето.

Возрасните притоа не стојат надвор од проблемот што треба да го решаваат. Гес, Неглер и Такер (2019, Science Advances) го анализирале она што анкетирани Американци го споделувале на Facebook во изборната 2016 година и утврдиле дека споделувањето написи од страници со лажни вести било ретко, но дека корисниците постари од 65 години споделиле речиси седумпати повеќе такви написи од најмладата возрасна група. Наодот има јасни граници, зашто станува збор за САД, за една кампања и за генерацијата на бабите и дедовците споредена со најмладите полнолетни корисници, а не за родители и деца. Освен тоа, метаанализата на Султан и соработниците (2024, PNAS), со 31 експеримент и 11.561 учесник од САД, покажала дека постарите подобро разликуваат вистински од лажни наслови, а Бордело и Штокемер (2024, Political Psychology) во 191 студија нашле дека помладите во теории на заговор веруваат нешто повеќе од постарите. Затоа не тврдам дека родителите се полековерни од децата, туку нешто поскромно, дека возрасните се внатре во проблемот барем колку и децата и дека ништо во истражувањата не оправдува да ги сметаме за имуни.

Што стигнува до децата

Она во што верува родителот не останува кај него. Дегнер и Далеге (2013, Psychological Bulletin) во метаанализа на 131 студија со над 45.000 парови родител и дете нашле дека нивните ставови кон другите групи се поврзани во мера што самите ја оцениле како средна, а Џенингс, Стокер и Бауерс (2009, Journal of Politics) покажале дека политичките ориентации се пренесуваат посилно кога семејството е силно политизирано и кога пораките на родителите се доследни. Преносот, сепак, не е сигурен, зашто кај 4.852 пара родител и дете во САД партиската ориентација се пренела во помалку од половина од случаите, како што пишуваат Хатеми и Охеда (2020, British Journal of Political Science), а за теориите на заговор не најдов ниту едно истражување што ги мерело и родителите и нивните деца.

Најјасна е штетата кога уверувањето на родителот станува одлука за здравјето на детето. Во преглед на врската меѓу одбивањето вакцини и епидемиите на мали сипаници во САД, Фадке и соработниците (2016, JAMA) утврдиле дека 56,8 отсто од заболените немале историја на вакцинација и дека 178 од 1.416 случаи биле доенчиња под 12 месеци. Ваквите штети, се разбира, се постари од интернетот: Асер и Сван (1998, Pediatrics) опишале 172 деца починати меѓу 1975 и 1995 година во семејства кои од верски причини одбиле лекување. Мојата претпоставка е дека социјалните мрежи се нов и побрз пат за стари уверувања, но студиите тоа не го издвојуваат.

На прашањето од кое тргнав науката засега нема одговор. Зих и Насаеску (2022, Campbell Systematic Reviews) во систематски преглед барале студии за тоа што радикализацијата им прави на семејствата и не нашле ниту една што би можеле да ја вклучат. Најблиску до споредбата што ме интересира се Панајоту и соработниците (2023, Nature Mental Health), кои следеле 12.041 британски адолесцент и нашле дека времето поминато на социјалните мрежи било меѓу најмалку влијателните чинители за менталното здравје, додека повеќе внимание заслужувале врсничкото насилство и недостигот на поддршка во семејството, но резултатите се прелиминарни и зборуваат за поддршката, а не за уверувањата на родителот. Секој од нас познава возрасен човек кој со години повторува сѐ поостри тврдења прочитани на мрежите, а ретко кој се запрашал како тоа се слуша од местото на детето што седи на истата маса.

Заштитата на децата ја потпираме врз родителот, а него никој не го прашал дали е подготвен за тоа.

Кај нас, и што барам

Кај нас оваа претпоставка е уште покревка. Според податоците на Eurostat за 2025 година, социјални мрежи користат 79,9 отсто од луѓето на возраст од 35 до 44 години и 82,6 отсто од оние од 45 до 54 години во земјава, наспроти 78,2 и 68,2 отсто во ЕУ, а барем основни дигитални вештини имаат 38,4, односно 29,5 отсто од нив, наспроти 70,1 и 62,3 отсто во Унијата. Возрасните на родителска возраст, значи, се на мрежите колку и нивните врсници во ЕУ или повеќе, со приближно половина од измерените дигитални вештини. Бројките се однесуваат на возрасни групи, а не на родители, и показателот брои што луѓето правеле на интернет, а не како проценуваат информации. Сепак, и петицијата за забрана на мрежите за најмалите и предлозите за родителска согласност тргнуваат од истото, дека родителот е чуварот на вратата.

Најсилниот приговор што можам да си го упатам е дека ова ги обвинува родителите или, уште полошо, ја повикува државата во семејството. Не барам ниту едното ниту другото. Во доказите нема основа некому да му се одзема родителскиот авторитет поради неговите уверувања, а метаанализата на Чен и Ши (2018, Journalism & Mass Communication Quarterly), со 52 студии, покажала дека разговорот со детето и заедничкото користење на медиумите ги намалуваат ризиците. Родителот, значи, вреди повеќе од која било алатка, и токму затоа барам во него да се вложува, наместо да се замислува дека стои надвор од проблемот.

Од оние што ќе ги пренесуваат европските правила во нашето законодавство барам родителската согласност и надгледуваните профили да не ги сметаат за безбедносна мерка сама по себе, туку да ги врзат со обврски за платформите и со поддршка за родителите. Од училиштата и од Министерството за образование и наука барам медиумската писменост да стигне и до родителите, а од платформите безбедните поставки да важат за секое дете однапред, и без родител што ќе ги вклучи. Од истражувачите барам да го измерат она што сега само го претпоставуваме. А од родителите, во кои се вбројувам и самиот, барам прашањето што им го поставуваме на децата, „што ти прави фидот“, прво да си го поставиме себеси, зашто додека не го сториме тоа, заштитата на децата ќе почива врз нешто што не сме го провериле.

Извори: Guess, Nagler и Tucker (2019), Science Advances · Degner и Dalege (2013), Psychological Bulletin · Phadke и сор. (2016), JAMA · Zych и Nasaescu (2022), Campbell Systematic Reviews · Stoilova, Bulger и Livingstone (2023), Journal of Children and Media · Eurostat, дигитални вештини (2025) · Eurostat, користење социјални мрежи (2025). Останатите извори се поврзани во текстот.

Дигест секој петок во вашето сандаче

Најважното за технологијата, алгоритмите и општеството, одбрано и објаснето. Без алгоритам меѓу нас и вас.