Човек отвора едно видео, а два часа подоцна гледа нешто што никогаш не го побарал и не се сеќава кога точно се сменила темата. Тоа искуство, познато како „зајачка дупка“ (rabbit hole), е најчесто раскажуваната приказна за штетата од алгоритмите. Истражувањата, сепак, покажуваат дека вистината полесно се докажува, а потешко се поедноставува отколку што изгледа во таа приказна.
Како се влегува во дупката
Во академска студија од 2024 година, објавена во списанието Social Science Computer Review, истражувачите со помош на тест-профили направиле т.н. обратен инженеринг на алгоритмот на TikTok. Профилот што реагирал само на трансфобични содржини за кратко време почнал да добива и содржини од крајнодесничарски профили, иако корисникот воопшто не пребарувал такво нешто. За таков исход не е потребна „лоша намера“ на платформата, зашто системот е поставен така што времето на гледање да биде што подолго, а жестоките и поларизирачки содржини, статистички гледано, ги задржуваат гледачите подолго од умерените. Алгоритмот, значи, не ги избира екстремите затоа што сака некого да радикализира, туку насекаде го следи истиот показател.
Досега најголемото мерење на оваа појава го направила Mozilla Foundation преку алатката RegretsReporter, со која илјадници волонтери пријавувале видеа на YouTube за кои зажалиле што ги гледале. Наодот е недвосмислен: огромното мнозинство од тие видеа гледачите не ги побарале сами, туку им ги понудил алгоритмот.
од видеата на YouTube за кои гледачите зажалиле им биле препорачани од алгоритмот, а не пронајдени преку пребарување
Извор: Mozilla Foundation, YouTube Regrets Report
Кои копчиња навистина помагаат
Во истата студија Mozilla проверила и нешто што е корисно во практиката, односно кои од копчињата што YouTube им ги нуди на гледачите навистина ги менуваат идните препораки: „не ми се допаѓа“, „не ме интересира“, „отстрани од историјата“ или „не препорачувај го каналот“. Резултатите се прикажани во графиконот подолу, кој се менува со скролањето.
Чекор 1 · Контролите постојат
YouTube нуди четири начини гледачот да каже „не сакам вакви видеа“. Mozilla проверувала дали некој од нив навистина делува или само создава чувство на контрола.
Чекор 2 · Контролите на дофат речиси не помагаат
„Не ми се допаѓа“ го намалува бројот на слични препораки за само 12%, а „Не ме интересира“ уште помалку, за 11%. Копчињата што се користат најчесто се токму најслабите.
Чекор 3 · Контролите подлабоко во менијата навистина помагаат
„Отстрани од историјата на гледање“ ги намалува несаканите препораки за 29%. Најмногу помага „Не препорачувај го каналот“, со намалување од 43%. Тоа се двете најретко користени опции, скриени подлабоко во менијата.
Колку секоја контрола ги намалува несаканите препораки
намалување во проценти, YouTube · Mozilla Foundation
Прикажи табела
| Контрола | Намалување |
|---|---|
| Не препорачувај канал | 43% |
| Отстрани од историја | 29% |
| Не ми се допаѓа | 12% |
| Не ме интересира | 11% |
Извор: Mozilla Foundation, YouTube Regrets Report
Практичната поука е јасна: за оној што навистина сака да го промени фидот, детскиот или својот, копчето „не ми се допаѓа“ е слаба алатка. „Не препорачувај го каналот“ е побавен и поздодевен избор, но е повеќекратно поефикасен.
Спротивно мислење
Чесно е да се каже и другата страна. Популарната приказна, според која алгоритмот секого систематски и чекор по чекор го „радикализира“ и го води кон екстремите, кај просечниот корисник потешко се докажува отколку што би се рекло според поединечните студии со тест-профили.
Спротивно мислење: што вели поновото истражување
Студија на Универзитетот во Пенсилванија од 2025 година, изработена со поинаква методологија од претходните истражувања со тест-профили, покажала дека алгоритмот на YouTube не го води „огромното мнозинство“ корисници кон екстремистички содржини. Ефектот е поинаков, но не и помалку важен, зашто препораките постепено ги стеснуваат идеолошките рамки на она што се гледа, односно гледачот го затвораат во потесен опсег, наместо систематски да го туркаат кон екстремот.
Разликата е суптилна, но е важна за јавната дебата. Тврдењето „алгоритмот те радикализира“ е поедноставно, но и помалку прецизно од тврдењето „алгоритмот те затвора во сѐ потесен балон“. Податоците всушност го покажуваат второто, а тоа е доволно загрижувачко и без преувеличување.
Извори: Mozilla Foundation, YouTube Regrets · Social Science Computer Review (2024) · Brookings


